کم‌خونی ناشی از سوءتغذیه و کمبود مواد انرژی زا

ترجمه شده توسط دکتر نیکو تفردی با اجازه ویژه از مایو کلینیک.

Translated by Dr. Niccu Tafarrodi from Healthletter.Mayoclinic.com, Volume 44 , Number9 September 2026

استراتژی‌ها  (راهبردها و مکمل‌ها)

احساس خستگی مداوم می‌تواند علل زیادی داشته باشد – یکی از آنها کم‌خونی است. کم‌خونی وضعیتی است که بدن به اندازه کافی گلبول‌های قرمز سالم  برای حمل اکسیژن به بافت‌ها و اندام‌ها ندارد. افراد مسن به ویژه در معرض خطر کم خونی هستند زیرا داروها، بیماری‌های  بلند مدت و تغییرات مربوط به سن در هضم غذا می‌توانند بر نحوه جذب و استفاده از مواد مغذّی تاثیر بگذارند.

علائم کم‌خونی، مانند خستگی، ضعف بدن، اشکال عدم  تمرکز و کاهش استقامت بدنی، می‌تواند به اشتباه به پیری نسبت داده شود. کم‌خونی در صورت  درمان نشدن می‌تواند به ضعف بدن، از دست دادن حوصله و خوشرویی ، زمین خوردن و کاهش کیفیت زندگی منجر شود. یکی از انواع رایج کم‌خونی، کم‌خونی ناشی از سوءتغذیه‌ میباشد.  این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که بدن خالی از مواد انرژی زای اصلی مانند آهن، ویتامین B12 ، فولات یا  ویتامین بی 9 (B9) و مس برای تولید هموگلوبین می باشد.  علاوه بر آن مواد پروتئین در گلبول‌های قرمز خون هم اکسیژن را حمل می‌کند.

آهن: مشکل دائمی یا همیشگی

کمبود آهن شایع‌ترین علت کم‌خونی است. مغز استخوان  انسان برای ساخت هموگلوبین (هموگلوبین یک پروتئین پیچیده در بدن است که در گلبول‌های قرمز خون وجود دارد. به عبارت ساده باید بگوییم این مولکول نقش حمل و نقل در بدن را ایفا می‌کند. با بررسی هموگلوبین در آزمایش خون، می‌توان وضعیت سلامتی بدن را به خوبی بررسی کرده و بیماری‌های خونی از جمله کم‌خونی را تشخیص داد) به آهن نیاز دارد. انتخاب غذاهای مملو از آهن، مانند گوشت قرمز بدون چربی، مرغ، غذاهای دریایی، عدس، توفو، اسفناج و غلات غنی‌شده (غلات غنی‌شده به غلاتی گفته می‌شود که در فرایند تولید یا فرآوری، ویتامین‌ها و مواد معدنی مهمی که طی تصفیه از دست رفته‌اند یا برای سلامتی ضروری هستند، دوباره به آن‌ها اضافه می‌شود)، می‌تواند میزان دریافت آهن را افزایش دهد.

خوردن غذاهای غنی از ویتامین C، مانند پرتقال، توت‌فرنگی یا فلفل دلمه‌ای، در کنار غذاهای حاوی آهن می‌تواند جذب را آسانتر کند. مکمل‌های آهن (مکمل غذایی شامل انواع ویتامین ها، املاح معدنی، اسیدهای آمینه، پروتئین ها، کربوهیدرات ها، اسیدهای چرب و پروبیوتیک ها است که به شکل قرص ، کپسول، پودر، مایع در بازار تهیه می شوند) ممکن است مفید باشند. با این حال، ممکن است باعث یبوست، حالت تهوع یا ناراحتی معده شوند. در صورت بروز عوارض جانبی، از تیم مراقبت‌های بهداشتی خود بپرسید که آیا گزینه‌هایی مانند مصرف مکمّل به صورت یک روز در میان یا مکمل آرام برای شما مؤثر است یا خیر.

کمبود آهن، به ویژه در افراد مسن، قبل از شروع مصرف مکمل‌ها نیاز به ارزیابی دقیق دارد. خونریزی از دستگاه گوارش، زخم‌ها یا حتی سرطان می‌تواند باعث کم‌خونی و کمبود آهن شود.

علائم هشدار دهنده‌ای که بررسی فوری‌تری را ایجاد می‌کنند عبارتند از کاهش وزن بی‌دلیل، تغییر در عادات روده، خونریزی مقعدی یا مشکل در قورت دادن.

انجمن گوارش آمریکا (American Gastroenterological Association) انجام روش‌هایی مانند آندوسکوپی (آندوسکوپی یک روش پزشکی کم‌تهاجمی است که به پزشک اجازه می‌دهد داخل اعضای بدن و مجاری داخلی را با استفاده از یک لوله باریک، انعطاف‌پذیر، دوربین و منبع نور (به نام آندوسکوپ) بدون نیاز به جراحی باز مشاهده کند) و کولونوسکوپی (کولونوسکوپی یک روش تشخیصی و پزشکی است که پزشک با کمک آن داخل روده بزرگ (کولون) و روده راست (رکتوم) را به طور دقیق بررسی می‌کند)  را برای کم‌خونی کمبود آهن با علت ناشناخته توصیه می‌کند تا علل احتمالی زمینه‌ای آن مشخص شود.

ویتامین B12:  سختی و تلاش برای جذب آن

ویتامین B12  در بدن به تولید هموگلوبین (هموگلوبین یک پروتئین حاوی آهن در گلبول‌های قرمز خون است که اکسیژن را از ریه‌ها به تمام بافت‌های بدن می‌رساند) کمک می کند و دی، اِن، اِ (DNA)   ماده‌ای ژنتیکی است که دستورالعمل‌های ساخت و کار تمام موجودات زنده را در خود دارد.  DNA به سلول‌های عصبی سالم کمک می‌کند. اما این ویتامین به خودی خود قابل جذب نیست و برای جذب به اسید معده بقدر کافی نیاز دارد. بسیاری از داروهای رایج مانند داروی دیابت مانند متفورمین (metformin) می‌توانند جذب را مختل کند. همچنین از جمله آنتی‌اسیدها برای سوزش سر دل باعث مختل شدن جذب ویتامین  B12  می شوند.   از آنجا که ویتامین B12 فقط در منابع حیوانی مانند گوشت، تخم‌مرغ و لبنیات یافت می‌شود، گیاهخواران و وگان‌ها ( افرادی هستند  که از خوردن و استفاده از محصولات حیوانی پرهیز می کند.)ممکن است به مکمّل‌ها نیاز داشته باشند.

برای اکثر افراد مبتلا به کمبود ویتامین B12، مکمل‌های خوراکی موثر هستند. افرادی که کمبود شدید، علائم عصبی یا جراحی معده  دارند یا افرادی که در مصرف داروهای روزانه مشکل دارند، ممکن است نیاز به تزریق داشته باشند.

فولات: معمولاً در بشقاب غذایی شما وجود دارد

فولات – که به عنوان ویتامین بی ناین (B9) نیز شناخته می‌شود – نقش کلیدی در تولید هموگلوبین دارد. منابع غذایی آن شامل سبزیجاتی است که دارای برگ سبز، لوبیا، نخود فرنگی و مرکبات است. علاوه بر این، بسیاری از محصولات غلات  با اسید فولیک یا ویتامین B 9  غنی شده‌اند.

به دلیل این غنی‌سازی، کمبود فولات در ایالات متحده کمتر رایج است. مکمل‌های فولات معمولاً برای افراد مسن     توصیه نمی‌شوند. افرادی که اختلال مصرف الکل دارند یا افرادی که داروهای خاصی مانند متوترکسات (methotrexate) یا  برای آرتریت روماتوئید یا روماتیسم مفصلی مصرف می‌کنند، ممکن است به مکمل‌های اسید فولیک نیاز داشته باشند.

مصرف زیاد مقدار اسید فولیک گاهی اوقات می‌تواند کمبود ویتامین B12 را پنهان کرده و تشخیص را به تاخیر بیندازد. این مورد خطرناک است زیرا اگر کمبود B12 برای مدت طولانی ادامه یابد، می‌تواند آسیب عصبی ایجاد کند. به هر حال در صورت وجود علائم کم‌خونی، میزان  سطح هر دو ماده مغذی بررسی می‌شود.

مس: نادیده گرفته شده است

کمبود مس شایع نیست. اما به طور فزاینده‌ای به عنوان یک علت ناشناخته در مورد تعداد کم شدن سلول‌های خون که باعث کم‌خونی می‌شود شمرده و بررسی میشود. مس به بدن کمک می‌کند تا از آهن استفاده کند و هموگلوبین تشکیل دهد. همچنین برای سلامت استخوان‌ها مهم است. کمبود آن ممکن است باعث علائم عصبی، از جمله بی‌حسی، سوزن ،سوزن شدن و مشکل در راه رفتن شود  بیماری‌های دستگاه گوارش مانند بیماری سلیّاک (celiac) و بیماری کرون (Crohn) این خطر را افزایش می‌دهند. همچنین انجام عمل جرّاحی بای پس (bypass) معده نیز همین تاثیر را دارد (عمل بای پس معده یک جراحی لاغری است که با کوچک کردن معده و تغییر مسیر روده باریک، حجم غذای مصرفی و جذب کالری را کم می‌کند. مصرف مکمّل‌های روی (Zinc) با دُز(doze)  بالا برای مدت طولانی نیز این خطر را افزایش می‌دهد، زیرا روی (zinc) اضافی در جذب مس اختلال ایجاد می‌کند.

غذاهای غنی از مس شامل صدف (ماهی شل)، آجیل،  تخمه، غلات کامل (به دانه‌های گیاهی گفته می‌شود که هر سه بخش اصلی دانه یعنی سبوس (لایه بیرونی)، جوانه (لایه داخلی) و آندوسپرم (بخش میانی و نشاسته‌ای) در آن‌ها دست‌ نخورده باقی مانده است)، سیب‌زمینی و گوشت‌های اندامی (مانند جگر، قلوه و…) هستند. در صورت نیاز به مکمّل‌ها، اغلب گلوکونات (gluconate)‌، مس و سولفات مس توصیه می‌شوند زیرا به خوبی جذب می‌شوند.

اول غذا بعد مکمّل ها 

برای اکثر افراد مسن، بهترین راهکار برای جلوگیری از کم‌خونی تغذیه‌ای، یک رژیم غذایی متنوع و متعادل است. مکمّل‌ها می‌توانند در صورت تشخیص کمبود مواد مغذی ارزشمند باشند، اما نباید جایگزین عادات غذایی سالم شوند.

وقت دکترهای منظم، فرصت بسیار خوبی برای صحبت در مورد رژیم غذایی و هرگونه خطرات تغذیه‌ای است. تیم مراقبت‌های بهداشتی شما می‌تواند در صورت وجود علائم، از آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی و کمبودهای تغذیه‌ای استفاده کند و همیشه قبل از شروع هرگونه رژیم مکمّل، با تیم خود صحبت کنید