پِریفِرال نوروپاتی
[Peripheral neuropathy]

ترجمه شده توسط دکتر نیکو تفردی با اجازه ویژه از مایو کلینیک.

کنترل پریفرال نوروپاتی، نیاز مبتلایان مرض قند است.

ضایعات یا آسیب‌های عصبی محیطی¹منبع: ویکی‌پدیا پولی نوریت (Polyneuritis) یا نوروپاتی محیطی (Peripheral neuropathy) به معنی التهاب چندین عصب محیطی که مختلف است. نوروپاتی محیطی به ضایعات یا آسیب‌های عصبی گفته می شود. پای دردناک،  سوزش در شست پا، داغ شدن دستها، حسّاسیّت در راست نگهداشتن بدن را حس می کنید، امّا علّت آنها را نمیدانید. احتمالا علّت آن نوروپاتی (neuropathy) محیطی میباشد که به عنوان ضایعه عصبی خوانده میشود. ضایعه عصبی ممکن است مربوط به عوامل مختلف باشد مانند مشکل در سوخت و ساز بدن، ارث بردن. بی نظمی سیستم ایمنی، زخم، عفونت و تماس با مواد مسموم کننده. این حالات بیشتر در افراد مبتلا به مرض قند و حتّی کسانی که در خطر مبتلا شدن به مرض قند هستند دیده می شود. چنانچه جلوگیری از این علایم به عمل آمده باشد، امکان بهتر شدن وجود دارد. از آن گذشته داروها میتوانند درد اعصاب محیطی را کم کنند.

دو سیستم اعصاب

سیستم اعصاب بدن از دو قسمت وسیع تشکیل شده. یکی سیستم اعصاب مرکزی است که شامل مغز و نخاع می باشد و سیستم دیگری، سیستم اعصاب محیطی است که اطّلاعات را  به مغز، نخاع و سایر قسمتهای بدن میرساند. اعصاب محیطی تحت تاثیر پریفرال نوروپاتی قرار میگیرد که شامل است بر:

• اعصاب حسّی (Sensory nerve) – این اعصاب باعث حس کردن گرما، درد، تماس و تعادل بدن می شوند.
• اعصاب حرکتی، موتور نِرو(Motor nerves) – این اعصاب انقباض ماهیچه ها و قدرت آنها را کنترل می کنند.
• اعصاب خودمختار، آتا نامیک نِرو (Autonomic nerve) – این اعصاب اعمال غیرارادی بدن مانند ضربان قلب، فشار خون و هضم غذا را کنترل می کنند.

بعضی اوقات در بدن بی نظمی  اتّفاق می افتد

اکثر مردم نوروپاتی را از ناحیه پایین بدن به طرف بالا تجربه می کنند به طوری که از شست پا شروع و به طرف بالا حرکت می کند. بعضی اوقات دستها هم تحت تاثیر نوروپاتی قرار میگیرند. امکان دارد که موارد زیر را تجربه کرده باشید.

• بی حسّی تدریجی و قِلقِلک در پاها و دستها و احتمالا پیشروی در ساق پا و بازوها
• درد همراه با سوزش
• درد تیز و تند، سوزن زدن و درد الکتریسیته ای
• حسّاسیت شدید زمان تماس گرفتن
• احساس سردی یا خستگی
• ناتوانی در متعادل نگهداشتن بدن

دستگاه اعصاب بدن از دو قسمت وسیع تشکیل شده. یکی سیستم اعصاب مرکزی است که شامل مغز و نخاع و سیستم دیگر، سیستم اعصاب محیطی است که اطّلاعات را بین مغز، نخاع و سایر قسمتهای بدن میرساند. اعصاب محیطی تحت تاثیر پریفِرال نوروپاتی قرار میگیرد. چنانچه بیماری نوروپاتی روی اعصاب حرکتی بدن اثر بگذارد، میتواند ضعف ماهیچه ای، بخصوص در قوزک پا، شست و دستها ایجاد کند. شاید تصوّر کنید روی شست پا لغزیده اید یا برای پیچاندن در  یک شیشه اشکال داشته باشید. مشکلات روده یا مثانه و احساس سبکی سر زمانی که در حال ایستادن هستند به علّت آسیب یا صدمه رسیدن بر اعصاب خود مختار میباشد. بی حسّی یا کاسته شدن از میزان درک حسّی در نتیجه بیماری نوروپاتی است که خطرناک است. برای مثال اگر یک تابه یا یک بشقاب داغ را دست بزنید، طبیعتا باید دست را فوری عقب بکشید تا سوختگی بیشتر ایجاد نشود. اگر قسمتی هایی از بدن شما احساس خود را از دست دهد، مسلّما   قادر نیستید خود را از صدمه خوردن محفوظ نگه دارید. یک کفش تنگ و یا وجود چیزی مانند ریگ در کفش باعث زخم شدن پا میشود چون به اندازه کافی درد را به علّت تنگی کفش و یا تماس پا با ریگ را احساس نکرده اید. خطر دیگر، مسئله عفونت و ورم به علّت عدم آگاهی به موقع و معالجه آن میباشد. معمولا ورم میزان درد را افزایش میدهد، ولی احساس درد ممکن است به علّت بیماری نوروپاتی کمتر حس شود. بهتر است ناحیه ای که کمی زخمی شده  مدام چک و از آن مراقبت کنید. در مورد افرادی که بیماری قند دارند، حفاظت و مراقبت بسیار مهم است زیرا زخم کند تر از معمول التیام مییابد.

 احتمال بسیاری علل دیگر

بیماری نوروپاتی به تنهایی یک بیماری نیست، آسیب بر اعصاب ممکن است در نتیجه موارد دیگر هم باشد. در بسیاری از موارد فقط یک علّت وجود ندارد. بعضی از ضایعات نوروپاتی ارثی میباشند. یکی از علل بسیار روشن، بیماری قند است، به خصوص زمانی که میزان قند تحت کنترل نبوده باشد. ممکن است آسیب وخدشه بر اعصاب نتیجه سوخت و ساز بدن مانند بیماری کلیه، کم کاری تیروئید یا اختلالات سوخت و ساز باشد. وضعیّت خود ایمنی بدن مانند روماتویید آرتریتیس (rheumatoid arthritis)²منبع: ویکی پدیا، روماتیسم مفصلی شایع ترین بیماری التهابی سیستمیک مفاصل بوده و جزء بیماری‌های خود ایمنی مزمن محسوب می شود., لوپوس (سل پوستی) (lupus)³.منبع: ویکی پدیا، لوپوس، نوعی بیماری خود ایمنی مزمن می باشد که پوست و اندام های داخلی از جمله سیستم عصبی را درگیر می کند, شوگرن سندرم (Sjogren’s syndrome)⁴منبع: tavandarman.com، یک بیماری خودایمنی است که با خشکی چشم و دهان همراه است و واسکولیتیز (vasculitis)⁵منبع: ویکی پدیا، واسکولیت یا التهاب رگ (به انگلیسی: Vasculitis) به گروه وسیعی از بیماریهای التهابی رگهای خونی (سرخ‌رگ‌ها، سیاه‌رگ‌ها و مویرگ‌ ها) اطلاق می‌شود. می تواند در ارتباط با نوروپاتی باشد و بیماری گیلن باره (Guillain-Barre Syndrome)⁶منبع: ویکی پدیا، نشانگان گیلن – باره    نوعی نوروپاتی محیطی است که باعث نارسایی عصبی ـ عضلانی حاد می‌شود. یک نوروپاتی خود ایمنی می باشد. سوء استفاده از مواد الکلی زیاد ممکن است منجر به بیماری نوروپاتی شود. کمبود ویتامین ها، به خصوص عدم استفاده از ویتامین بی (B) در تغذیه باعث اختلال در اعصاب می شود. عفونت ویروسی یا باکتری مانند بیماری لایم⁷منبع: ویکی پدیا، لایم نوعی عفونت اسپیروکتی چند سیستمی است. حداقل سه گونه از جنس بورلیا عامل این بیماری هستند. یا زونا، بیماری شینگل (shingle disease)⁸منبع: ویکی پدیا، نظریه رایج برای این بیماری به این صورت است که پس از ابتلا و بهبودی آبله‌مرغان این ویروس به صورت نهفته در سلول‌های عصبی واقع در گانگلیون خلفی نخاع باقی می‌ماند. , هپاتیت سی (hepatitis C) ⁹منبع: ویکی پدیا، هپاتیت سی (به انگلیسی: Hepatitis C) نوعی عفونت است که عمدتاً کبد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. و ایدز (HIV/AIDS)¹⁰منبع: www.sums.ac.ir نام ویروسی است که سبب بیماری ایدز می شود؛ در این بیماری، سیستم ایمنی بدن متلاشی شده و موجب ایجاد عفونت های مرگبار می شود. می توانند سبب نوروپاتی شوند. بیماری سرطان به خصوص سرطانهای خون احتمالا عامل دیگری برای نوروپاتی می باشد. بعضی از تومورها ممکن است در سیستم پریفِرال نِرو (peripheral nerves) ¹¹ منبع: گوگل، مجموعه ای از اعصاب حرکتی و حسی که خارج مغز قرار دارند. ایجاد شوند. آسیب در سیستم اعصاب پریفرال با در معرض قرار گرفتن مواد سمّی مانند فلزّات سنگین یا داروهای خاصی شدیدتر می شود. اثرات جانبی شیمی درمانی  که برای معالجه سرطان به کار میرود باید در نظر گرفته شوند.

تشخیص و معالجه

چنانچه علائم نوروپاتی در شما وجود داشته باشد، پزشک در درجه اول تست خون را برای چک کردن قند خون ، میزان ویتامین ب ۱۲ (B-12) و پروتئین غیر عادی (abnormal) که می توانند باعث نوروپاتی پریفرال شوند لازم دارد. تست خون همچنین می تواند وضعیّت کار و سلامتی کلیه ها، کبد و تیرویید را نشان دهد. تست دیگری که ممکن است لازم شود تست اِلِکِترومَیا گرافی (EMG) (electromyograph) می باشد . این تست علامتهای الکتریکی در اعصاب پریفرال و انتقال آنها را به ماهیچه ها اندازه گیری می کند. معالجه بستگی به چگونگی علامتها و علل اصلی و اولیه دارد. معالجه علّت میتواند بیماری نوروپاتی را بهبودی دهد و یا      دست کم آسیب را از بدتر شدن متوقف کند. مطالعات و تحقیقات اخیر نشان میدهد که کنترل میزان قند در افرادی که مبتلا به بیماری قند نوع اول می باشند در بهبودی پریفرال نوروپاتی موثّر است ولی اثر کنترل قند در بیماری نوع دوم کمتر موثّر است.

تسکین و رهایی از ناراحتی

قسمت دیگر از معالجه رهایی از درد می باشد. پزشک احتمالا توصیه میکند:

• داروی رهایی از درد – داروهای بدون نسخه پزشک مانند تایلِنول (Tylenol) و دیگر مسکّن ها میتوانند دردهای ملایم را آرام کنند.برای دردهای سخت تر، پزشک ممکن است داروهای لازم برای درد اعصاب را بنویسد.
• داروهای ضد حمله – داروهایی مانند گاباپنتین (Gabapentin) و پرگابالین (pregabalin) که برای معالجه حمله درست شده برای درد اعصاب هم مفید است.
• معالجات پوستی یا سطحی – کرم ها و نوارهای مخصوص زخم برای رهایی از درد روی پوست به کار میرود. کرم کُپسیسِن که دارای ماده ایست که در فلفل تند وجود دارد ممکن است باعث از دست دادن درد شود. بعلاوه کرم های قویتر که نیاز به نسخه دارند موجود می باشد.
• ضد افسردگی – این نوع داروها احتمال دارد که با مواد شیمیایی در مغز و نخاع ترکیب شده و باعث درد شود.
• تحریکات الکتریکی – بوسیله تحریک عصب با ترنس گیوتی نوس (transcutaneous) یک جریان برق ملایم روی پوست به الکترودها رد کرده  و شاید علایم های دردناک را بهبود دهد. نوع دیگر تراپی اسکرمبلر می باشد که معمولا در پا به کار میرود. نشانه های الکتریکال اسکرمبلر به عصب آسیب دیده در مغز فرستاده می شود تا به صورت نشانه های بدون درد وطیعی  به حساب آیند. تکرار این عمل ممکن است مغز را عادت دهد که درد را در ناحیه آسیب دیده نادیده بگیرد.

علاوه بر اینها، معالجات مختلف دیگر مانند آکوپانکچر(طب سوزنی) و ماساژ ممکن است کمک کنند. امکان پیدا کردن مسکن هایی وجود دارد، ولی نیاز به صبر و حوصله و همکاری با گروه معالج دارد تا بتوانید آنچه را که برای شما مناسب تر و موثّرتر است پیدا را کنید.