عواقب و اثرات تنش و فشارهای روحی و روانی
[Post Traumatic Stress Disorder]

شوک و ضربه های روحی قابل معالجه

تصادف چهار اتومبیل در بزرگراه، برخورد سریع آنها با یکدیگر که بعضی اوقات منجر به سوار شدن بر یکدیگر می شوند در یک چشم بر هم زدن اتّقاق می افتد. خوشبختانه هر چهار راننده و مسافران صحیح و سالم بدون هیچ ضایعه فیزیکی از اتومبیل ها خارج می شوند. امّا ماه ها بعد هیچکدام سالم نیستند. بعضی از این افراد از رانندگی میترسند، حتّی از اینکه به عنوان مسافر سوار ماشین شوند ترس آنها به قدری است که ضربان قلب خود را احساس می کنند. بعضی از آنها در انجام فعّالیتّهای معمولی روزانه خود دچار شک و تردید می شوند. عواقب تنش و تصادف و پیشامدهای سخت بر بعضی افراد تاثیر گذار است و بر بعضی دیگر چندان تاثیری ندارد. این مسئله توجّه روانشناسان را به خصوص در مورد سربازانی که در جنگ انجام وظیفه می کرده اند جلب کرده است.

امروزه مسلّم شده که پیشامدهای ناگوار و طولانی، ۸ درصد از بزرگسالان را در طول زندگیشان تحت تاثیر قرار میدهد. زنان دو برابر مردان عواقب تنش را در طی زندگی خود تجربه می کنند.

عواقب معالجه نشده میتواند چگونگی زندگی را حتّی بیشتر از بیماریهای روانی مانند افسردگی و اختلال فکری (عقده های روحی و وسواس در فکر و اندیشه) تحت تاثیر قرار دهد. علاوه براین میتواند منجر به ریسک استفاده از مواد مخدّر و حتّی خودکشی شود.

تفاوت بین یادآوری و فراموش کردن

اتّفاقات گوناگون مانند شورش، تجاوز، پیش آمد های غیر منتظره بوسیله طبیعت یا بوسیله مردم، تصادفات، برخوردهای نظامی و یا تروریستی ممکن است ایجاد عوارض روانی و فشارهای روحی کند. بعضی از مردم برای یک یا دو روز گرفتار فشارهای روحی شدید می شوند. اثرات و نشانه ها ی بعد از تصادف بیشتر از تنش و ضربه های روحی است ولی پس از یک ماه برطرف میشود. عواقب تنش برای یک ماه یا به مدّت طولانی تر ادامه مییابد امّا بدون معالجه بهتر نمی شود. نشانه ها و اثرات تنش شامل موارد زیر میباشد:

• یادآوری حادثه «من نمیتوانم فراموش کنم» – آنچه که می تواند پیش آید شامل این موارد است: یادآوری خاطره، خواب دیدن به صورت کابوس، تکرار یادآوری گذشته، عکس العمل فیزیکی به آنچه که اتّفاقات گذشته را به یاد میاورد.
•  جلوگیری یا پرهیز کردن «من مایل به یاد آوری نیستم» – این مورد شامل است بر: پرهیز کردن از آنچه که باعث یاد آوری گذشته مانند دوری از مردم یا مکان میشود. حتی باعث احساس جدایی و از دست دادن علاقه به فعّا لیتهای روزمره و بی احساس شدن در انگیزه و عاطفه.
• آمادگی و آگاهی دائمی «من برای این حادثه آماده ام» – این مورد حالات زیر را شامل میشود: پاسخ به مسائل روزمره با زیاده گویی، عدم توانایی در تمرکز فکری، از خواب پریدن و بدخلقی.
• علاوه بر این موارد، بعضی افراد احساس گناه شدید می کنند که اغلب بازمانده گناه نامیده می شوند. عواقب دیگر عبارتند از افسردگی، نگرانی و تشویش. افراد دیگر ممکن است دچار مشکلات دیگری نظیر سردرد، غش، سرگیجه و ضربان شدید قلب و آشوب و اضطراب شوند.

پیدا کردن درمان

معمولا روانشناسان یا متخصّصان اعصاب و روان عواقب تنش و شوکه شدن را درمان می کنند. مطالعات تحقیقی تایید می کند که درمان موثّر از طریق روبرو شدن با پیش آمد ناگوار موثّرتر از فرار از آن است . درمان اولیه حوادث ناگوار تراپی های روح و روان میباشد که عبارتند از:

• تراپی شناخت رفتاری – این نوع تراپی (تراپی صحبت و بیان) به شخص کمک میکند که الگو یا طرح فکری خود را بشناسد یعنی افکاری را که به آن اعتقاد دارد و پرهیز از آنها ممکن نیست، شناسایی کند. برای مثال، اعتقادات منفی که شخص درباره خود دارد و احساس ترس و وحشت از پیش آمدن اتّفاقات گذشته، شناسایی می شود. معمولا تراپی شناخت رفتاری همراه با تراپی اکسپوژر یا ( در معرض قرار گرفتن) به کار میرود.
• اکسپوژِر تراپی (Exposure Therapy) – این تراپی شخص را کمک میکند که با وقایع ترسناکی که قبلا داشته به راحتی روبرو شود و بتواند با آنها به طرز مسالمت آمیز برخورد کند.

به تدریج، می توان سلامتی خود را به دست آورد مانند خواب کافی و راحت، رژیم سالم غذایی، ورزش و رابطه داشتن با حمایتهای اثر بخش اجتماعی. همچنین این نوع تراپی میتواند پایه و اساسی برای یادآوری گذشته، بدون اینکه عکس العمل منفی بسازد، باشد. داروهای مخصوص مانند سروتونین ری اپتیک اینهیبیتور (SSRIs (serotonin reuptake inhibitors و سایر داروهای ضد افسردگی بعضی اوقات اثرات فشار روحی و ضربه های ناگهانی را از بین میبرد. داروی ضد افسردگی همراه با یوگا، ورزش، سوزن زنی (Acupuncture) میتواند به سلامتی شخص افسرده کمک کند. با درمان کافی و موثّر ممکن است بعضی از اثرات واقعه های تلخ و تکان دهنده ادامه پیدا کند. ولی درمان به موقع که بعد از تشخیص به سرعت شروع شود، نتیجه مثبت و پر ثمری خواهد داشت. نتایجی که از این درمان ها به دست می آید شامل رو به رو شدن مسالمت آمیز با وقایع گذشته ، تجزیه و تحلیل عواقب مربوط به اعتیاد به دارو و افسردگی و دلهره میباشد.

کمک به شخصی که دچار عواقب ضربه های روحی است

معمولا اثرات ضربه های روحی توسط افراد دیگر بهتر از خود شخص شناخته میشود. برای کمک به چنین افرادی راهنماییهای زیرتوصیّه می شود:

چنانچه برای فردی که دچار ضربه های روحی شده نگرانید، فورا برای نجات او کمک بگیرید – اگر یکی از افراد خانواده شما در وضع خطرناکی قرار گرفته که تصمیم به خودکشی دارد فورا از اورژانس [اِمِرجنسی (emergency)] کمک بگیرید. مطمئن شوید که فرد در شرایط خطرناک تنها نماند. چنانچه هنوز شخص صحیح و سالم است، با احتیاط قرص، اسلحه و یا هرگونه وسیله ای که تصمیم داشته برای صدمه زدن به خود را به کار ببرد خارج کنید. به علاوه میتوانید به سازمانهایی که به اینگونه افراد کمک می کنند تلفن کنید. در امریکا از National Suicide Prevention Lifeline کمک گرفته میشود.

• پیشنهاد کمک و همراهی ــ  با صراحت و کاملا روشن بگویید که تصمیم به کمک کردن دارید به شرط آن که طرف شما مایل به گوش دادن باشد. اگر شخص مورد نظر آمادگی نداشته باشد، به هیچوجه اصرار نکنید.
• مکان و زمان مناسبی را برای گفتگو انتخاب کنید – برای صحبت کردن هر دو طرف باید در شرایطی باشند که هیچگونه مزاحمتی وجود نداشته باشد. با دقٌت تمام صحبتهای شخص را گوش دهید. اگر صحبتی را نفهمیدید، میتوانید سوال کنید. از هر گونه حدس زدن، خیال و تصوّر را پیش کشیدن، نصیحت کردن و گفتن اینکه «من میدانم تو چگونه احساس می کنی.» خودداری کنید.
• از استمرار در دیدار جلوگیری کنید – چنین گفتگویی مشکل است. سعی کنید که صحبت را برای مدتی،حتی برای یک روز قطع کنید.