سرگیجه و چرخش یا َدوَران سر (دِیزینِس و وِرتی گو)
[Dizziness & vertigo]

معمولا برای مدّت زمانی وجود ندارد، ولی باز بر میگردد

برای بسیاری از مردم بلند شدن از روی صندلی و راه رفتن از یک طرف اتاق به طرف دیگر سهل و آسان بنظر میرسد ولی برای افرادی که مبتلا به سرگیجه ممتد هستند، امری است مشکل و ناخوشایند.

دَوَران سر حالتی است که شخص یا محیط اطراف او ناگهان شروع به چرخیدن، تکان خوردن و لرزش میکند. سرگیجه مربوط به حالت های متفاوتی مانند غش کردن، منگ و شُل شدن میشود. سرگیجه مربوط به سبک شدن سر یا سنگین شدن آن می شود.

سرگیجه و دَوَران سر بعضی اوقات به کلّی وجود ندارد ولی در بعضی موارد ناگهان با برگشت نشانه ها و علامتهای خاص خود برمیگردد. بهترین راه برای درمان این بیماری،جستجوی درمان پزشکی است. در ابتدا تشخیص علٌت بیماری و سپس پیدا کردن درمان است.

چرا احساس سرگیجه می کنید؟

تعادل بدن انسان بر اساس ترکیبی است از:

• چشمها، به راه و مسیر فضایی و حرکت بدن کمک میکنند.
• اعصاب حسّی که منتقل کننده پیام حرکات و حالات بدن به مغز می باشند.
• گوش داخلی ــ که از کانال سِمی سیرکولار (semicircular canal) کانال نیمه دایره ای گوش، یوتریکال (utricle) یکی از دو کیسهُ غشایی گوش و سّکیول (saccule) کیسه غشایی دیگر که روی هم رفته وستیبولار لَبیِرنت (vestibular labyrinth) نامیده میشود. وستیبولار لبیرنت مجرای پر پیچ و خم گوش درونی است که احساس کنندهٌ نیروی جاذبه و حرکات دورانی، جنبش و حرکت به جلو و عقب میباشد.

مشکلات گوش داخلی، برخورد و نارسایی پیامها میان این سیستمها میتواند باعث احساس عدم تعادل، سرگیجه و یا دَوَران سر بشود. حالاتی که میتواند باعث سرگیجه و دوران شود عبارتند از:

• دَوَران خوش خیم (Benign paroxysmal positional vertigo: BPPV) – این حالت عبارت است از احساس مختصر حرکت و چرخش ناگهانی یا حمله ای. این حالت بر اثر تغییر وضعیت مغز مانند برگرداندن سر یا بلند شدن روی تختخواب است. دوران خوش خیم یا (BPPV) زمانی اتّفاق می افتد که ذرّات ریز شناور در قسمت داخلی گوش پیغام نادرست ( گیج کننده) برای تکان خوردن شخص می فرستند. بی پی پی وی که باعث گیجی میشود میتواند با روش هایی مانند تمرین های فیزیکی معالجه شود. روش مانور فیزیکی ذیلا نشان داده شده است. 
• ورم گوش داخلی (Vestibular neuritis) – این نوع دوران دایمی که ناگهان شروع میشود در نتیجه ورم گوش داخلی و احتمالا در اثر ویروس میباشد. در این حالت اعصاب گوش اطلاعات را به مغز میرسانند و تعادل بدن را متعادل نگه میدارند. به علاوه بر دَوَران شدید، ناراحتیهای دیگر مانند استفراغ و تهوّع ظاهرمی شود. درمان گوش داخلی می تواند بهبودی را تسریع کند و استفراغ و ناراحتیهای دیگر را به تدریج از بین ببرد. داروی ضد تهوّع میتواند در روزهای اوّل که ناراحتیها شدید هستند، موثّر واقع میشوند. یک حمله غیر واقعی می تواند بعضی اوقات اتّفاق بیفتد. چنانچه احساس می کنید که حمله واقعی بوده و به علاوه علایمی مانند دو بینی (double vision)، لکنت زبان، ضعف بازوها، پاها، بی حسّی و عدم تعادل را احساس می کنید، فوری در صدد ملاقات پزشک متخصّص برآیید. 
• میگرن گوش داخلی، وستیبولار مایگرین (Vestibular ) – افرادی که دچار میگرن گوش داخلی هستند، شاید سرگیجه و دَوَران سر را هم با اینکه سردرد آنها شدید نیست، داشته باشند. این ناراحتی معمولا برای ساعتها طول میکشد و ممکن است در نتیجه نور و حسّاسیّت بینی باشد. میگرن گوش داخلی معمولا نتیجه حملات پی در پی دَوران سر میباشد.
• تشویش و نگرانی – نگرانیها به خصوص مانند ترس ناگهانی، حمله و هول ممکن است ایجاد سردرد و سرگیجه کند.
• شوکه شدن یا وارد شدن ضربه به سر – وارد شدن ضربه به سر ممکن است باعث سرگیجه شدید و مداوم شود.
• بیماری منیر¹منبع:  pezeshket.com , بیماری منیر نوعی اختلال در گوش داخلی است که منجر به سرگیجه و کاهش شنوایی می شود. – علّت بیماری منیر روشن نیست ولی این بیماری می تواند باعث مریضی دوران سر بشود که ساعتها طول میکشد. شخص احتمالا دچار از دست دادن شنوایی، صدای زنگ در گوش و یا بسته شدن گوش می شود. در حالی که مداوا برای این بیماری وجود ندارد ولی داروها و کم کردن نمک در غذا به معالجه حمله دوران سر و تهوع کمک میکنند. جرّاحی در موارد خاصی می تواند کمک کند.

علل دیگر سرگیجه و دوران سر نتیجه اثرات جانبی داروها ی مشخّص، سکته قلبی و بی نظمی ضربان قلب میباشد.

زمانی که سرگیجه مزمن میشود 

بسیاری از موارد بالا که باعث سرگیجه و چرخش یا دوران سر میشوند، بعد از مدّتی از بین میروند. امّا اگر فردی سرگیجه را همه روزه برای ماه ها داشته باشد، چه باید کرد؟

 در این شرایط شخص دچار سرگیجه مزمن است که احتمالا به بیماری پِرسیستِنت پُستال پِرِسپِچوال دیزینِس (پی پی پی دی) (persistent postural-perceptual dizziness: pppd) مبتلا شده است. این حالت اخیرا شناخته شده در حالیکه موارد شبیه آن مانند سرگیجه مزمن ذهنی (chronic subjective dizziness) وجود داشته است. افراد مبتلا به ”پی پی پی دی“ در نتیجه عدم تشخیص بیماری مایوس خواهند بود. چنانکه تجربه نشان داده در حالی که افراد از« پی پی پی دی »رنج می برده اند بسیاری از تستهای انجام شده کاملا سالم و عادی بوده اند. بیماری «پی پی پی دی» حکایت از سرگیجه هر روزه بطور غیر مدام می کند. چرخش و دوران سر علامت بیماری پی پی پی دی نیست ولی ممکن است همراه با پی پی پی دی، دوران سر هم وجود داشته باشد که علّت آن متفاوت از علّت پی پی پی دی میباشد.

پی پی پی دی ممکن است به دنبال یک بیماری سخت، مزمن و چند علّتی شروع شود و سرانجام باعث چرخش سر(vertigo) و سرگیجه غیر ممتد شود که اشکال در تعادل و حذف بدن به وجود می آورد. بیماریهایی که ممکن است اثرات ذکر شده را به دنبال داشته باشند عبارتند از: سردرد (میگرن) گوش داخلی، بیماری ویپلَش، (واخوردگی گردن)، دَوَران خوش خیم (BPPV)، تشویش و نگرانی در ارتباط به سرگیجه.

علّت واقعی بیماری (persistent postural-perceptual dizziness: pppd) شناخته نشده ولی تصوّر بر این است که وضعیت بدن بعد از این بیماریها به نحو صحیح و کاملی هماهنگ نشده است. برای احتیاط و جبران سرگیجه، دَوَران و یا عدم تعادل، ممکن است به جای گرفتن اطّلاعات از اعصاب حسّی موجود در گوش داخلی، خود را به راهنماییهای بینایی متّکی کنید. ممکن است که شخص محکم تر و با دقّت حرکت کند و با برداشتن قدم های کوتاه تعادل خود را حفظ کند.

بسیاری از مردم این عادتها را برای مدّت کوتاهی نا خدا آگاه متوقّف می کنند و سرگیجه یا ورتیگو (vertigo) کمتر میشود. برای بعضی از مردم این عادت ممکن است به علّت تشویش و نگرانی مدّت درازی طول بکشد. در نتیجه بدن نسبت به حرکت و تعادل خود حسّاس می شود.

علّت مشکل پی پی پی دی در حال حاضر ناشناخته است. ولی ۲۵ درصد از مردمی که مشکلات کانال داخلی گوش را داشته اند تحت تاثیر همان مشکلات پی پی پی دی بوده اند. 

علائم و اثرات پی پی پی دی زیاد و کم میشوند و در بعضی مواقع این اثرات شدید تر میشوند مانند در حالت راه رفتن، ایستادن یا در محیط های شلوغ مانند سوپرمارکتها، نگاه به فرشهای پر نقش و نگار و همچنین کار با کامپیوتر. شدّت این اثرات ممکن است به قدری شدید و ناراحت کننده باشد که شخص از رفتن به مکانهای ناراحت کننده خودداری کند.

به هر حال مداوا برای پی پی پی دی موجود است ولی مطالعات و تحقیقات بیشتری مورد نیاز است. نکات و موارد زیر را مورد توجّه قرار دهید:

دارو – سِروتونین ریپتیک اینهیبیتور (serotonin reuptake inhibitors: SSRIs) و سَروتونین و نورپیَنفرین ریپتیک اینهیبیتور (serotonin and norepinephrine reuptake inhibitors (SSRIs هر دو سرگیجه را آرام تر و سبکتر میکنند.

 بازسازی یا مرمّت گوش داخلی – در این تراپی فیزیکی ، شخص ورزشهایی را تمرین می کند که به تدریج به نظر میرسد که سرگیجه شخص بد تر شده است. در حالی که تکرار تمرینات باعث میشود که شخص طاقت و مقاومت بیشتری را در مقابل سرگیجه کسب میکند. 

تراپی شناخت رفتاری – این روش برای افرادی که دچار پی پی پی دی میباشند بخصوص آنهایی که از سرگیجه دچار نگرانی و تشویش شده اند موثّر است.
یک برنامه جامع مداوا ترکیبی است از تمام موارد بالا که ۵۰ درصد از اشکالات را در ظرف ۸ تا ۱۲ هفته کاهش میدهد. چنانچه پی پی پی دی ارتباط با شرایط دیگری مانند میگرن یا تشویش و نگرانی دارد باید معالجه شود.

شما میتوانید بهبودی خود را بوسیله داشتن یک برنامه مداوا از طریق فعّالیتهای روزانه تا آنجا که امکان دارد تسریع و آسان کنید.