دستگاه‌ها و وسایل مختلف برای کمک به بهبودی قلب 
[Implanted heart devices]

 

March 1, 2023

healthletter.mayoclinic.com, Volume 43, Number 9 (September 2025)

دستگاه‌ها و وسایل مختلف برای کمک به بهبودی قلب 

پیشرفت های اخیر در این زمینه آنها را موثرتر کرده است

 

قلب انسان به طور متوسط در هر دقیقه شصت (۶۰) تا صد (۱۰۰) بار میزند. قلب شما در یک روز هشتاد و شش هزار (۸۶،۰۰۰) مرتبه یا بیشتر می تپد و حداقل تپش قلب در یک سال سی و یک میلیون (۳۱ میلیون) مرتبه است. در شصت و پنج (۶۵) سالگی، قلب انسان میلیاردها بار خون را از طریق انقباض بافت عضلانی حفره‌هایش فشار می‌دهد. 

یک الکتروفیزیولوژیست قلب، آبیشک دیشموک، (Abhishek Deshmukh) در مایو کلینیک (Mayo Clinic) واقع در راچستر، مینه سوتا (Rochester, Minnesota) می‌گوید: «همه اینها می‌تواند بر سیستم الکتریکی قلب تأثیر گذار باشد.»

با گذشت زمان، بخش هایی از قلب ممکن است فرسوده شوند. سیستم الکتریکی قلب ممکن است کند شود و سلول‌هایی را از دست بدهد و علامات الکتریکی را تولید نکند. دیواره قلب می تواند ضخیم شود و سلول های قلب از بین بروند. رگ های خونی بیمار می توانند جریان خون به قلب را کاهش دهند و باعث آسیب به عضله قلب شوند. رگهای خونی که دچار بیماری باشند می توانند باعث کم شدن مقدار خون به قلب شوند و به دیواره قلب صدمه بزنند.

 این تغییرات خطر بی نظمی ضربان قلب و یا کند شدن ضربان قلب را تشدید می کنند و باعث سرگیجه، تنگی نفس، خستگی ، گیجی و مرگ میشوند. به علاوه قلب آسیب دیده ممکن است ضعیف، ضخیم، سخت و قادر به انقباض و استراحت نباشد.

دهه‌ها سال پیش، زمانی که فردی دچار نارسایی قلبی یا ضربان قلب نامنظّم [arrhythmia (آریتمی)] می‌شد، زمان زنده بودن آنها محدود بود و یا در خطر مرگ ناگهانی قرار داشتند. سپس، در اواسط دهه ۱۹۰۰ میلادی دستگاه پیس میکر(pacemaker) ساخته شد. پیس‌میکر یا (ضربان‌ساز قلبی) دستگاهی الکترونیکی است که در قفسه سینه زیر پوست کار گذاشته میشود و با ارسال پالس‌های الکتریکی، ضربان طبیعی قلب را در بیماران ایجاد و حفظ می‌کند. این دستگاه شامل یک ژنراتور (باتری) و لیدها (سیم‌ها) است که از طریق وریدها وارد قلب شده و با تحریک عضلات قلب، انقباض منظّم را تضمین می‌کند.این وسیله کاشتنی با ارسال تکانه های(یا تکانهای الکتریکی به قلب) به ضربان قلب در یک ریتم ثابت و سالم کمک می کند. ضربان‌سازها و سایر دستگاه های کاشتنی یا ایمپلنت‌های (implants) حیاتی می‌توانند آثار وعلائم را کاهش دهند و سال‌ها یا حتی دهه‌ها را به زندگی انسان اضافه کنند.

ضربان سازهای تک حفره ای (یک لید) و دو حفره ای (دو لید) می توانند به طور موثر ریتم قلب را بازیابی کنند. ضربان ساز دو حفره ای اغلب برای درمان نارسایی قلبی استفاده می شود. این دستگاه با تحریک دو حفره پایینی قلب، به فشردن قلب به شکلی کارآمدتر و منظم‌تر کمک می‌کند.

اولین دستگاه ضربان ساز قلب 

اولین دستگاه‌ ضربان ساز قلب عبارت بود از یک ژنراتور به وزن 10 اونس مساوی با ۲۸۳.۵ گرم با باتری که به شکم بسته میشد. این دستگاه به اندازه یک رادیو جیبی بود. سیم‌های انعطاف‌ پذیر دستگاه پیس میکر از طریق قفسه سینه یا گردن، به قلب هدایت می‌شوند. در آنجا، تکانه های الکتریکی دستگاه، به بازیابی ریتم طبیعی قلب کمک می کنند.

دستگاه های پیشرفته امروزی راه طولانی را پیموده اند و همچنان در حال تکامل و ایمن تر شدن هستند. آنها بسیار کوچکتر و سبک ترند. دستگاههای امروزی بدون سیم با ایجاد منفذی در داخل بدن کاشته میشوند. باتریهای لیتیومی (lithium) موجود در دستگاه تا 15 سال عمر می کنند. علاوه بر این، این دستگاه‌ها می‌توانند سیگنال‌ها یا علایم را از طریق بلوتوث منتقل کنند. [بلوتوث (Bluetooth) وسیله ایست برای امکان اشتراک گذاری شبکه و ارتباط بی‌سیم با تلفن همراه و رایانه‌ها] و به تیم مراقبت‌های بهداشتی اجازه می‌دهند ریتم قلب را از راه دور کنترل کنند.

این دستگاه‌های کار گذاشته شده با باتری عبارتند از:

•  ضربان سازهای تک حفره ای و دو حفره ای (Single and dual-chamber pacemaker) – این دستگاه‌ها زمانی که سیستم الکتریکی قلب طبیعی کار نمی‌کند، قلب را تحریک می‌کنند. ضربان سازهای قدیمی شامل یک تولید کننده نبض به اندازه یک قوطی کبریت است که درست زیر پوست، نزدیک استخوان ترقوه (تَرقُوه استخوان درازی است که همراه با استخوان کتف، بازو و جناغ، کمربند شانه‌ای یا سینه‌ای را تشکیل می‌دهند) قرار می گیرد. ژنراتور به سیم‌های قابل انعطاف و عایق که به نام لیدها خوانده میشوند متّصل است که تکانه‌های الکتریکی را از ژنراتور به عضله قلب می‌رسانند و به قلب کمک می‌کنند تا با ریتم منظّم کار کند. یک ضربان ساز تک حفره ای تنها شامل یک لید است و یک ضربان ساز دو حفره ای دارای دو لید میباشد که حفره های بالایی و پایینی یک طرف قلب را تحریک می کنند.
•  دستگاه‌های درمانی همگام‌ سازی مجدد قلبی یا سی آر تی (CRT) – این دستگاه‌ها که ضربان‌سازهای دو بطنی نیز نامیده می‌شوند، دو حفره پایینی قلب را به نام بطن تحریک می‌کنند. این دستگاه به بطن های قلب کمک می کند تا به طور همزمان و هم آهنگ منقبض شوند. دستگاه‌های CRT که اغلب برای درمان نارسایی قلبی استفاده می‌شوند، به فشار مؤثرتر قلب کمک می‌کنند.
• دفیبریلاتورهای قلبی قابل کاشت (Implantable cardioverter defibrillator) (ICD) – این دستگاه الکتروشوک هم نامیده میشود. این دستگاه‌ آریتمی‌ها (arrhythmias) یا ضربانهای نامنظّم تهدیدکننده قلب را تشخیص می‌دهند و آنها را متوقّف میکنند. 

در حالی که دستگاه های قلبی کاشته شده می توانند زندگی را حفظ کنند، اما خطراتی نیز دارند. سیمها ممکن است عفونی شوند و نیاز به حذف و جایگزینی آنها باشد. ممکن است آنها جا به جا شوند. سیمهای جابجا شده قادر به حرکت در ناحیه مورد نظر قلب نیستند. آنها می توانند به قسمت هایی از قلب آسیب بزنند یا بافت هایی که بخشی از قلب نیستند را تحریک کنند. به عنوان مثال، اگر یک سیم سربی عصب فرنیک ( عصب فرنیک نقش مهمی در سیستم تنفسی دارد. این تنها عصب در سیستم عصبی است که عملکرد حرکتی دیافراگم را فراهم می کند.) قفسه سینه را تحریک کند، می تواند باعث انقباض دیافراگم شده وسکسکه مزمن ایجاد شود. 

در نهایت، پیس میکر یا ضربه ساز میتواند باعث ضعیف شدن سمت چپ قلب شود. این عارضه که به عنوان کاردیومیوپاتی (cardiomyopathy) ناشی از ضربان قلب، می تواند باعث نارسایی و از کار افتادن قلب شود. 

 مایوکلینیک (Mayo clinic) یکی از مراکز درمانی است که در حال مطالعه راه های کاهش این خطرات و همچنین افزایش کارایی این دستگاه ها است. این تحقیقات منجر به، طراحی دستگاه ها و روشهای جدیدی برای رفع خطرات است. 

ضربه ساز قلبی دو حفره ای	دستگاه پیس‌میکر دو بطنی

 

پیشرفتهای پیشگامی راهی در تکنولوژی ضربان‌سازهای قلبی

در طول دهه گذشته، دستگاه های قلبی کاشته شده به طور فزاینده ای ایمن تر و مؤثّرتر شده اند. برخی از پیشرفت های امروزی عبارتند از:

 سیستم ضربان سازها 

ضربان سازهای معمولی، سمت راست پایین قلب را تحریک می کنند. همانطور که تکانه الکتریکی در قلب حرکت می کند، تاخیر جزئی بین انقباض اتاقک پایین سمت راست و پایین سمت چپ وجود دارد. دکتر دشموک (Deshmukh) می گوید: «این یک راه غیر طبیعی برای فعال کردن قلب است.

تأخیر در انقباض باعث می شود که سمت چپ قلب بیشتر از حد معمول کار کند. با گذشت زمان، این امر خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی [(cardiomyopathy) کاردیومیوپاتی به گروهی از بیماری‌های عضله قلب گفته می‌شود] و نارسایی قلبی ناشی از ضربان ساز را افزایش می دهد.

در مقابل، راه‌اندازی سیستم هدایتی قلب (سیستم هدایتی قلب یک مجموعه از گره‌ها و سلول‌های تخصّصی است که مسئول تولید و انتقال پیام‌های الکتریکی برای انقباض هماهنگ قلب است) با تحریک ناحیه‌ای متفاوت، این خطرات را کاهش می‌دهد. برای این حرکت، پزشکانی که الکتروفیزیولوژیست قلب نامیده می شوند، سیمها یا لیدها را در امتداد ناحیه ای از قلب که بخشی از سیستم هدایت الکتریکی آن است، قرار می دهند. از آنجایی که این ناحیه از قلب برای حمل همزمان تکانه های الکتریکی در کل قلب تکامل یافته است، تحریک این مکان قلب را به گونه ای فعّال می کند که احتمال کمتری برای افزایش خطر کاردیومیوپاتی وجود دارد.

دکتر دشموک می‌گوید: «ما سعی می‌کنیم فعال‌سازی طبیعی قلب را تقلید کنیم، که نشان داده شده است که نتیجه بهتری نسبت به ضربان‌های معمولی دارد.

ضربان سازهای بدون سرب

ضربان سازهای بدون سرب برای اولین بار تقریباً یک دهه ( میلادی۲۰۱۵) پیش در دسترس قرار گرفتند. با این حال، آنها در ابتدا برای تحریک تنها یک حفره قلب مورد استفاده قرار گرفتند که خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی ناشی از ضربان ساز را افزایش داد. به همین دلیل، متخصّصان پزشکی شروع به استفاده از دستگاه‌های بدون سرب دو محفظه‌ای کرده‌اند. هنگامی که یک ضربان ساز بدون سرب در قسمت فوقانی قلب و دیگری در قسمت پایین قلب قرار می گیرد، حفره های فوقانی و تحتانی قلب به طور همزمان می تپند. این امر خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی ناشی از ضربان ساز را کاهش می دهد.

دفیبریلاتورهای قلبی قابل کاشت خارج از عروقی

برای قرار دادن یک دفیبریلاتور قلبی قابل کاشت وریدی سنتی، الکتروفیزیولوژیست‌های قلب یک کاتِتِر (یک لوله انعطاف پذیر و توخالی) را برای دسترسی به قلب وارد ورید می‌کنند. اگرچه این روش نجات دهنده است، اما با خطر عفونت و آسیب رساندن تصادفی به رگ خونی یا قلب همراه است.

دفیبریلاتورهای خارج از عروق جدید این خطرات را کاهش می دهند. علاوه بر این، سیمهای آنها در خارج از قلب قرار می گیرند. این به الکتروفیزیولوژیست‌های قلب اجازه می‌دهد بدون استفاده از رگهای خونی، سیمها را وارد کنند. دکتر دشموک می‌گوید: «این برای افرادی که در معرض خطر عفونت قرار دارند، مانند افرادی که دیالیز می‌شوند یا داروهای قوی برای سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، نقش موثری را دارند.»

 

با معرفی سیستم ضربه سازهای قلبی، سیمها( لیدها) در ناحیه ای از قلب قرار می گیرند که بخشی از کنترل الکتریکی قلب است. تحریک این قسمت از قلب به گونه ای انجام می شود که احتمال کمتری برای افزایش خطر کاردیومیوپاتی (Cardiomyopathy) را دارد.

 

درک انتخاب و تصمیم گیری شما

اگرچه ضربان‌سازهای جدید می‌توانند خطرعوارض را کاهش دهند، اما انتخاب مناسبی برای همه افراد نیست. به عنوان مثال، ضربه سازهای بدون سرب مزایای متعددی را به خصوص برای افرادی که از سلامتی کمی برخوردارند و یا دچار نقص ایمنی هستند مناسب است. در طول دوران نقاهت، محدودیت‌های کمتری برای حرکات بازو وجود دارد و این دستگاه‌ها را به گزینه‌ای مفید برای افرادی که از عصا یا واکر (walker) استفاده می‌کنند تبدیل می‌کند.

اما از آنجایی که باتری ضربان ساز بدون سرب در داخل قلب قرار می گیرد، نمی توان آن را شارژ یا تعویض کرد. در مقابل، باتری یک ضربان ساز قدیمی درست زیر پوست نزدیک استخوان ترقوه قرار میگیرد. برای جایگزینی آن، پزشک یک برش کوچک ایجاد می کند و ژنراتور پالس ساز را برمی دارد و با یک دستگاه جدید جایگزین می کند. یک ضربان ساز قدیمی با سیم ممکن است برای فردی که سالم تر است مناسب تر باشد.

ضروری است که در مورد خطرات و مزایای هر گزینه با تیم مراقبت های بهداشتی خود صحبت کنید و از آنها بپرسید: چگونه سلامت، عملکرد قلب، خطر عفونت، سن، سبک زندگی و تحرک شما بر مزایا و خطرات دستگاه‌های قلبی کاشتنی تاثیر گذار باشد. درباره دلایل و توصیه های تیم مراقبت خود برای به کار بردن سرب یا بدون سرب، تعداد سیم و قرار دادن سرب صحبت کنید.

علاوه بر این، در مورد نکات زیر آگاه شوید:

• باتری چقدر دوام می آورد یا سن باتری چقدر است؟
• چه انتظاراتی در طول دوران نقاهت دارید؟ 
• پس از کاشت دستگاه چه احساسی دارید ؟
• شرایط و علائم سلامتی که دستگاه برطرف خواهد کرد ویا نخواهد کرد چیست؟
• مراقبت های بعدی که مورد نیاز است چیست؟ و جایی که می توانید آنها را دریافت کنید کجا است؟
• چه کسی دستگاه را از راه دور نظارت خواهد کرد؟
•  طول زندگی با هر دستگاه چه مدّتی است؟ و تا چه زمانی زنده خواهد ماند؟

از طریق این بحث، می توانید با یکدیگر همکاری کنید تا بهترین گزینه برای نیازهای خاص خود را به دست آورید.

همچنین انتخاب یک تیم مراقبت های بهداشتی که در نصب دستگاه های قلبی متخصّص باشند ایده خوبی است.تحقیقات نشان می دهد که کمترین عوارض زمانی رخ می دهد که جرّاحی توسط الکتروفیزیولوژیست های با تجربه ای انجام شود که حداقل 40 دستگاه در هر سال در طول 10 سال انجام داده باشند.

 

دستگاه های پزشکی برای زندگی پایدار

دستگاه های قلبی قابل کاشت برای درمان شرایط زیر استفاده می شود: ضربان قلب آهسته (برادیکاردی، bradycardia) – اگر سیستم الکتریکی قلب به طور سالم و موثّر کار نکند، ممکن است قلب قادربه انقباض موثّر نباشد، که منجر به آهسته شدن ضربان قلب یا حتی توقّف در فعالیّت الکتریکی قلب (آسیستول، asystole) می شود. آهسته شدن ضربان قلب ممکن است دائمی باشد یا ممکن است بیاید و برود (موقتی باشد) نارسایی قلبی – بر خلاف نامش، نارسایی قلبی به این معنی نیست که قلب از کار افتاده است. درعوض، افراد مبتلا به نارسایی قلبی، قلب ضعیفی دارند که نمی تواند آنقدر که لازم است منقبض و آرام شود. در نتیجه، ممکن است دیگر خون کافی برای نیازهای بدن را ارسال نکند به خصوص در مواقعی مانند حرکت و ورزش. آریتمی های (arrhythmias) تهدید کننده زندگی – وقتی سیگنال های الکتریکی قلب به درستی کار نمی کنند، قلب می تواند نامنظّم بزند. گاهی اوقات، می تواند منجر به کاهش شدید فشار خون شود. ممکن است تنفّس و نبض متوقّف شود. بدون دستگاه قابل کاشت، این وضعیت می تواند منجر به مرگ ناگهانی شود.