پیشرفتهای قابل توجّه در دندان پزشکی

ترجمه شده توسط دکتر نیکو تفردی با اجازه ویژه از مایو کلینیک.

این مقاله شامل است بر:

•  ساختمان دندان، لثه و وظایف آنها 
• پیشگیری بیماری های لثه و دندان 
• تداوم سلامت دندان و لثه با طولانی شدن عمر

چگونه می توانید به  صحّت و سلامت دندان و لثه خود کمک کنید؟

چنانچه اخیراً ملاقاتی با دندانپزشک خود داشته اید، کاملا متوجّه شده اید که این دیدار متفاوت از دیداری است که در بچّگی وحتّی’ ده سال پیش با دندانپزشک خود داشته اید. از پنج سال پیش تا کنون تحولّات گسترده ای در علم دندانپزشکی، تشخیص و معالجه بیماریهای دندان و لثه  به وجود آمده که منجر به پیشبرد تکنیک های بسیاری در دندانپزشکی شده است.  عکسبرداری پیشرفته از تاج دندان و معالجات سریع دندانپزشکی باعث شده که تقریبا سه چهارم افراد بالاتر از شصت سال در بعضی از کشورهای  پیشرفته بتوانند دندان طبیعی خود را حفظ کنند. با در نظر گرفتن ضایعات پیری که خواه و ناخواه طبیعتاً پیش می آید، داشتن دندان سالم امکان پذیر نیست، مگر اینکه مرتّباً به سلامت دندان ها توجّه شود.

 امروزه با افزایش طول عمر انسان، حفظ  دندانهای طبیعی و بهداشت دهان اهمیّت بیشتری دارد.  بهداشت دهان عبارت است از:مسواک زدن، نخ انداختن و ملاقات به موقع دندانپزشک. محقّقین در تلاشند تا ارتباط بین سلامت دندان را با مسائل دیگر پزشکی کشف کنند. این موضوع کاملا مسلٌم است که سلامت عمومی بدن منوط  به سلامتی  تمام اعضای بدن است. زیرا تمام اعضا بدن با هم در ارتباطند. صحّت این مسئله به خصوص زمانی ثابت می شود که بشر پا به سن می گذارد وبا پیری  به تدریج امراض مختلف ظاهر می شوند. با کمک دندانپزشک، متخصّص بهداشت دهان و پزشک عمومی می توانید موفّق به سلامتی دندان و لثه بشوید.

دندان و لثه 

با اینکه دهان وظایف مختلفی همچون تکلّم، لبخند، تبسم و بوسیدن دارد، اما در این میان وظیفه جویدن و قورت دادن غذا از همه مهمتر است. در واقع دندان اولّین وسیله برای انجام کارهای ذکر شده است.

بیشتر افراد بزرگسال ۳۲ دندان دارند. هر دندان از طریق لایه های  متفاوت حفاظت می شود. قسمت قابل رویت دندان، تاج دندان است.  تاج دندان به وسیله یک لایه نازک و براّق  به نام مینا پوشیده شده است.  مینای دندان از سخت ترین مواد موجود در بدن انسان است که هیچ نوع سلول زنده ای ندارد  و قادر به مرمّت خود نمی باشد.  قسمت زیر لعاب دندان که در زیر لثه قرار گرفته ریشه دندان است. ریشه به وسیله سِمِنتوم (cementum) یا سِمِنت پوشیده شده است که به سختی مینای دندان نیست. یک شبکه از بافت به نام ضریع دندان[پریودنتال لیگامنت (periodontal ligament)] اطراف آن را پوشانده و نوعی زیرسازی ایجاد کرده که باعث وصل سیمان با استخوان می شود و حفره دندان را فرم می دهد.

در زیر مینا و سمنت دندان، بدنه داخلی دندان قرار گرفته است.  یک مادّه بنام عاج سخت تراز استخوان ولی نرم تر از مینا اطراف حفره داخلی دندان را پوشانده است. در قسمت مرکزی این حفره اعصاب، رگهای خونی و بافت همبندی قرار دارد. مرکز دندان به وسیله ضمائمی که از اعصاب و رگهای خونی تشکیل شده به  ریشه دندان مرتبط می شود.

لثه دور تا دور دندانها را به طور محکم فراگرفته است.  لثه در اطراف هر یک از دندانها قبل از آنکه با دندان وصل شود به طرف داخل تا می خورد تا به صورت شیار محکمی دندانها را در برگیرد. این شیار به زبان انگلیسی جین جی وال سِلکِس(gingival sulcus) نامیده می شود که همان شیار بین لثه و دندان می باشد.

بزاق دهان – بزاق دهان علاوه بر کمک به جویدن و هضم غذا نقش بسیار اساسی در نگهداری از دندان و لثه  دارد. کار اصلی بزاق که از طریق غدد دهان ترشّح می شود، نگهداری دهان از فرسودگی و مریضی می باشد . در واقع بزاق دهان اعمال زیر را انجام می دهد:

• خنثی کردن اسید هایی که به وسیله باکتریها تولید می شوند.
•  شستشوی دهان از طریق جمع کردن غذا از دندانها و لثه
•  از بین بردن میکروب و ویروس های وارد شده به دهان
•  تولید کردن مواد معدنی و سایر مواد برای دندان 

 مسائل و گرفتاریهای معمولی دندان

بیش از ۷۰۰ نوع میکروب به دهان انسان راه دارند. گرچه بعضی از میکروب ها مضّر نیستند، بعضی دیگر باعث ایجاد مشکلاتی نظیر پِلِک  (plaque) میشود. پِلِک یک قشر بیرنگ و چسبنده ایست که مانند فیلم روی دندان ایجاد می شود. چنانچه پلک از طریق شستن و تمیز کردن دندان از بین نرود، ایجاد قشر ضخیمی به نام تارتار(tartar) ( تارتار مادهُ معدنی تجمّع یافته بین دندان و لثه به رنگ قهوه ای میباشد) می کند که برداشتن آن آسان نیست.  پِلِک و تارتار می توانند باعث مشکلات زیر بشوند:

• پوسیدگی ، کرم خوردگی و ایجاد حفره (cavity) – کَوِتی(cavity) حفره بسیار کوچکی است که در سطح دندان ایجاد می شود. میکروب ها در پِلِک از مواد قندی، نشاسته ای و نوشابه های مصرف شده در دهان تغذیه می کنند. این مواد تبدیل به اسید می شوند و در طولانی مدّت اسید تولید شده مینای دندان را ازبین برده و به قسمتهای زیر آن نفوذ می کند.
  
  اگر لثه عقب نشینی کرده باشد ریشه دندان می تواند در معرض پلِک قرارگیرد. به علت اینکه سیمنت و عاج دندان به اندازه مینای دندان محکم نیست، ریشه دندان  در معرض پوسیدگی قرار می گیرد. پوسیدگی ریشه دندان در افراد مسن تر از ۵۰ سال معمول است و اکثراً  توام با حسّاسیت از طریق تماس، گرما و سرما می باشد. پوسیدگی دندان در اطراف قشر دندان پرشده، جائی که میکروب ها می توانند جایگزین شوند بسیار معمول است.  چنانچه پوسیدگی دندان به موقع معالجه نشود، پوسیدگی پیشروی می کند و باعث ورود میکروب ها به مرکز پوسیدگی می شود. این ضایعه ممکن است باعث دندان درد و بالاخره عفونت و چرک(آبسه)  بشود.  آمار نشان می دهد که یک نفر از ۵ نفر بالاتر از شصت و پنج سال شانس معالجه ی پوسیدگی دندان را ندارند.

• آماس یا ورم لثه.  انباشته شدن لایه های نازک باکتری روی جرم دندان(پِلِک) و یا روی تارتار می تواند باعث ورم لثه شود. این مریضی به نام پیریّودونتال (periodontal) نامیده می شود،(این مرض در فارسی به مرض پیّوره معروف است). در مراحل اولّیه لثه قرمز، متورّم، نرم و مستعد برای خونریزی می شود. ورم لثه معمولا دردناک نیست و کاملا قابل معالجه است.  امّا اگر معالجه نشود می تواند به مرض پریّودنتال پیشرفته تبدیل شود.

• بیماری پریودنتال (Periodontal) مزمن: بیماری پیریّودنتال مزمن در نتیجه گسترش و یا نفوذ پلِک و تارتار به زیر لثه است که باعث گرفتاری برای لثه و وخیم ترشدن آن می شود.  این بیماری به آرامی گسترش می یابد. ولی می تواند بسیار سریع پیشرفت کند.  چنانچه این بیماری معالجه نشود، با وجود آنکه بدن دفاع لازم را دارد می تواند اطراف دندان و استخوان را خرد و خراب کند و باعث شل شدن و افتادن دندان شود.

تنها مرض پیریّودنتال باعث از بین بردن و افتادن دندان در بزرگسالان می شود.