ورم پا

ترجمه شده توسط دکتر نیکو تفردی با اجازه ویژه از مایو کلینیک.

  جلوگیری و کاهش ورم پا 

 شما نمیتوانید دلیل جا نگرفتن پا در کفشتان را دریابید. با این که پای شما احتمالا وزن سابق را دارد ولی در اطراف قوزک پا احساس سنگینی بیشتری می کنید.   بنظرمیرسد که در ناحیه پا نوعی مایع جمع شده ولی دلیلی برای آن پیدا نمی کنید.

ورم ساق پا – ورم ساق پا که پِریفِرال اِدی ما (peripheral edema) نامیده می شود، علٌت متعددّی دارد. چنانچه غیر از مختصر ورم در ساق پا علائم دیگری وجود ندارد، چندان مهم نیست و آن را می توان با تغییراتی در تغذیه، مثلا کم کردن مقدار نمک و افزایش فعٌا لیّت فیزیکی مداوا کرد. کاستن از وزن نیز به رفع ورم کمک میکند. به هر حال ورم پا (پریفرال اِما) ممکن است علّت جدّی تری داشته باشد که نیاز به درمان و مداوای پزشکی دارد.

زمانی که سیستم تعادل مایعات بدن از حالت طبیعی (بالانس) خارج شود، مویرگها از خود مایه ترش می کنند که در اطراف بافتها جمع میشود و ایجاد تورّم می کند. معمولی ترین نوع تورّم در قسمت پایین ساق پا (به علٌت جاذبه زمین) ظاهر می شود.

فشار مایعات بدن

طبیعتا در بدن یک انسان سالم مایعات موجود بین شبکه پیچیده خون، سیستم غدد لنفاوی و تمام اعضاء اطراف آن ها در شرایط دقیقی در جریان است. اگر این سیستم از حالت عادٌی خود خارج شود، مویرگها ممکن است از خود مایع ترشّح کنند. این ترشحات در اطراف بافتها جمع می شوند و تورم ایجاد میشود. تورّم به علٌت نیروی جاذبه زمین معمولا در قسمت پایین پا ایجاد میشود. گذشته از ورم، علایم و نشانه های دیگری در ارتباط با تورٌم وجود دارد.

• پوست کشیده شده یا استرچ (stretched) بدن – زمانی ایجاد می شود که ساق پا برای مدّتی طولانی در ناحیه زیر قلب قرار گرفته باشد. مانند راه رفتن، ایستادن و نشستن روی صندلی برای مدٌت طولانی.
• کشیده شدن پوست به طرف عقب (ایجاد انحنا) حداقل برای پنج ثانیه – بخصوص بعد از آنکه تحت فشار قرار گرفته باشد باعث جمع شدن مقدار کمی مایع میشود.

 معمولا ورم پا در هر دو ساق پا ظاهر میشود. اگر تورّم فقط در یک پا ایجاد شود احتمالا در نتیجه اشکال در سلامتی بدن میباشد.

چرا تورٌم

آزمایشات پزشکی می تواند به پیدا کردن علّت و ردیابی ریشه اصلی تورّم کمک کند. سوالات پزشک معمولا راجع به مدّت زمان تورّم در یک یا دو پا ، دارویی که مصرف شده، رژیم غذایی و علائم پزشکی دیگر میباشد. ممکن است آزمایشات مخصوص خون و ادرار توصیه شود. علاوه بر آن عکسبرداری و سونوگرافی هم ممکن است مورد نیاز باشد.

متورّم بودن هر دو ساق پا به مقدار کم بدون علائم جانبی بخصوص زمانی که برای مدّت کوتاه (کمتر از چند روز) اتّقاق افتاده باشد، جای نگرانی نیست . علّت این نوع تورّم می تواند مصرف نمک به مقدار زیاد و یا ایستادن و نشستن به مدّت طولانی باشد.

بعضی اوقات، ورم پا در نتیجه مصرف بعضی از داروها اتّفاق می افتد.بعضی از داروهایی که اثرات جانبی آنها ورم پا است عبارتند از: کلسیم چَنِل بلاکرز (calcium channel blockers), چنانچه دارویی باعث تورّم شود، پزشک یا داروساز می توانند داروهای مشابه دیگری را پیشنهاد کنند.

علٌت پزشکی ورم پا

 ورم پا می تواند نتیجه عوامل پزشکی باشد. این مورد به خصوص با ورم شدید در یک پا همراه با علائم دیگری مانند نفس تنگی و یا فشار خون حاد ممکن است توام باشد. سبب این نوع ورم پا شامل موارد زیر است:

• ضعف و یا مختل بودن رگ پا – با گذشت زمان یکی از رگهایی که خون را به طرف قلب هدایت میکند ممکن است دچار ضعف شود و یا بکلی کار صحیح خود را انجام ندهد و باعث شود که خون در قسمت تحتانی پا جمع شود.
• ترومبوز (thrombosis) یا ایجاد لخته خون در رگ – ورم ممکن است در نتیجه لخته شدن خون در رگ در ناحیه پایین پا ایجاد شود. خون فقط در یک پا لخته می شود و باعث تورّم، درد و کبود شدن پا می شود. این علایم نیاز به رسیدگی فوری پزشکی دارد.
•  اختلال در قلب – چنانچه یک یا دو دهلیز پایین قلب قادر به رد کردن خون نباشند، خون میتواند به طرف قوزک و ساق پا برگردد و تورّم ایجاد کند. همچنین اختلال در عمل دهلیز راست قلب هم باعث تورّم می شود. اگرعدم فعّالیت دهلیز راست جدّی باشد، میتواند باعث تورّم در ناحیه شکم شود. چنانچه دهلیز چپ قلب دچار اختلال شود، باعث تنگی نفس و مشکل شدن خوابیدن بطور صاف روی تخت می شود. این حالت باعث جمع شدن آب در ریه می شود.
• وقفه تنفسی در خواب، [کانس تِرَکتیو اسلیپ اپنی (Constructive Sleep Apnea)] – بسیاری از افرادی که مبتلا به وقفه تنفسی در خواب شده اند دچار ورم پا هم شده اند. وقفه تنفسی در خواب با فشار خون حاد در سرخرگ بین قلب و ریه ارتباط دارد. این مشکل پال مانِری هَپِرتِنشِن (pulmonary hypertension) نام دارد. کسانی که دچار مرض قند نوع دو، افراد مسن و افراد چاق در خطر این مشکل می باشند.

•  بیماری مزمن کلیه – آسیب رسیدن به مویرگ های کلیه که تصفیه خون را انجام میدهند می تواند باعث تغییرات بسیاری شود. این تغییرات شامل باقی ماندن یا تصفیه نه شدن نمک، میزان پروتئین بطور غیر عادی در ادرار و کمبود مقدار پروتئین های معین مانند آلبومین در خون میباشد. کمبود آلبومین در خون باعث ایجاد تورّم در پا و یا سراسر بدن می گردد.
• آسیب رسیدن به سیستم غدد لنفاوی بدن – سیستم لنفاوی بدن به تمیز کردن مایعات ایجاد شده از بافتهای بدن کمک میکند. رسیدن آسیب به گره های لنفاوی مانند از بین رفتن آنها در ضمن جراحی غدّه سرطانی و یا وارد شدن صدمه به آنها در نتیجه َردی- ییِشن (radiation) و یا عفونت حاد باعث ناقص شدن گره های لنفاوی و رگها میشوند که نتیجتا در دست و پا ایجاد ورم می کنند.
• تومِر (tumor) غدّه – ورم پا به ندرت مربوط به غدد لگن خاصره می شود که باعث فشار روی رگها یا غدد لنفاوی میشود. 

انتخاب معالجه 

 معالجه بر اساس تشخیص عوامل اصلی که باعث ایجاد تورّم شده اند، دارد. چنانچه مشکل اصلی نتیجه عوامل پزشکی باشد، معالجه باید با رسیدگی به آنها شروع شود. 

راه های متفاوتی برای جلوگیری و یا کاسته شدن ورم وجود دارد. پزشک شما ممکن است کم کردن مصرف نمک را توصیه کند. پوشیدن جوراب مخصوص کاهش ورم (مانند جوراب واریس) به جلوگیری از جمع شدن مایع کمک می کند. این نوع جوراب با فشار ملایم به سریع شدن جریان خون در جهت قلب کمک میکند. این جوراب با فشار بالا نیاز به نسخه پزشک دارد. جوراب مزبور با فشار عادی نیازی به نسخه ندارد. ورم پا که در نتیجه نشستن طولانی (مسافرت با هواپیما)ایجاد شده باشد با قرار دادن پا بالاتر از قلب برای یک یا دو ساعت در روز برطرف می شود. ورزش در استخر آکوا اِروبیک (Aqua Aerobic) و راه رفتن در استخر، مایع جمع شده در پا را به قسمتهای دیگر بدن منتقل می کند. کاستن از وزن بدن (اگر به آرامی انجام شود) از مهمترین روشهای معالجه ورم پا می باشد.

برای بعضی از افراد که مبتلا به ورم پا هستند. قرص آب (water pill) بنام دیورِتیک (diuretic) توصیه می شود. یکی از معمولی ترین دیورتیکها فوروزماید (furosemide) می باشد، ولی انتخاب آن بستگی به دارویی هایی دارد که بیمار در گذشته از آنها استفاده کرده است.

مداوا های خانگی

روش های متعددی وجود دارد که میتوانید برای کاستن ورم پا در خانه از آن هااستفاده کنید. ورزش پا به قدرکافی عضلات پا را برای پمپ زدن به مایع جمع شده در پا کمک می کند و باعث برگشت آن به طرف قلب می شود. نحوهُ پوشیدن جوراب دیلا توضیح داده شده است .

الف : جوراب را به آرامی به پا بکشید به طوری که پاشنه پا در جای خود قرار گیرد. سپس جوراب را به طرف بالا بکشید

ب: سعی کنید که جوراب را روی سطح پا پهن و صاف کنید

ج: استفاده از دستکش پلاستیکی این کار را آسان تر می کند.