Translated by Dr. Niccu Tafarrodi from Healthletter.Mayoclinic.com, Volume 43, Number 8 (August 2025)
تنگ یا باریک شدن کانال نخاعی Spinal Stenosis
درد و ناراحتی گسترش پیدا میکند
این روزها پرداختن پول برای پارکینگ باعث گرفتاری غیر منتظره شده است. زمانی که به دنبال پول خرد در جیبتان می گردید برای تشخیص دو ریالی یا پنج ریالی دچار تردید می شوید. چون انگشت هایتان مانند گذشته کار نمیکند بستن دکمه پیراهن هم باعث بی حوصلگی شده است. مهارت در حرکت دادن دستها همراه با بی حسی و مور مورکردن در ناحیه پشت، بازوها و ساق پا شده است.
تمام این علایم گویای اختلال در نخاع یا مجرای ستون فقرات است که تنگی کانال نخاع نامیده میشود. تنگ شدن نخاع ممکن است در ناحیه گردن اتفاق بیفتد که سرویکال اسپاینال استنوزیس (Cervical spinal stenosis) نامیده میشود و در حدود پنج درصد (۵ درصد) از افراد بالاتر از پنجاه (۵۰) سال را تحت تاثیر قرار میدهد. تنگ شدن مجرای نخاع در واقع به ستون فقرات صدمه وارد میکند که آن میلوپاتی (myelopathy) یا میلوپاتی نامیده می شود. میلوپاتی یک اصطلاح پزشکی است و به هرگونه اختلال عملکرد عصبی مربوط به طناب نخاعی ارتباط دارد. اختلال دیگری که مربوط به مجرای نخاع میشود لومبار اسپاینال استنوزیس (lumbar spinal stenosis) که ستون فقرات کمری نامیده میشود.
در هر قسمت از ستون فقرات که مجرا یا کانال آن باریک شود، باعث فرسودگی و پارگی میشود. در حقیقت در سن پنجاه (۵۰) سالگی افراد نشانه هایی از زوال و سالخوردگی را در ستون فقرات احساس میکنند. در بعضی موارد این علایم یا تغییرات میتواند روی اعصاب یا ستون فقرات اثر گذار باشند. ستون فقرات از سه قسمت تشکیل شده است: گردنی، پشتی و کمری. کمر پنج (۵) مهره دارد. قسمت اصلی تحریک ستون مهره در کمر است و بیشترین فشار روی آن است. چنانچه باریک شدن مجرای ستون فقرات شدید باشد، جرّاحی توصیه میشود. ولی به هر حال قبل از جرّاحی از راههای غیر از جرّاحی برای از بین بردن علائم ساده و کم درد استفاده میشود.
 |
 |
| معمولی ترین روش برای تنگی مجرای نخاع برداشتن تمام یا قسمتی از ورتبرا یا مهره است تا فاصله بیشتری با ستون فقرات ایجاد شود.این عمل لامینکتومی (laminectomy) نامیده میشود. در بعضی موارد یک مهره با مهره دیگر برای استقامت بیشتر وصل میشود. منظور از جرّاحی رفع فشار روی طناب نخاعی یا بخشی از سیستم عصبی داخل ستون فقرات است. | |
بدن تحلیل یا فرسوده شده در داخل یک داربست استخوانی
ستون فقرات یا تیره پشت قسمت اصلی و یا مرکزی پشت بدن انسان است. به علاوه نگهدارنده وزن قسمت بالای بدن و همچنین نخاع است. نخاع یک رشته ی عصبی باریک است که از مغز شروع شده و در داخل ستون فقرات قرار دارد و وظیفه اصلی آن انتقال پیامهای عصبی بین مغز و سایر قسمتهای بدن است.
استخوانهایی که ستون فقرات را ساخته اند ورتبرا (vertebrae) نام دارند و آنها مهره هایی هستند که به صورت جداگانه در طول ستون فقرات قرار دارند و از نخاع محافظت میکنند. این مهره ها بر روی یکدیگر انباشته شده اند و کانالی را به وجود آورده اند که کانال نخاع نامیده میشود.
قسمتهای دیگری که ستون فقرات را قوی و محکم نگه می دارند عبارتند از ماهیچه ها، رباط یا پیوندها(رباط، بافت پیوندی محکمی است که استخوانها را به یکدیگر متصل میکند و به ثبات مفاصل کمک میکند) ومفاصل فاست [(facets) مفاصل فاست در امتداد ستون فقرات قرار دارند که مهرهها را در کنار یکدیگر نگه میدارند و منجر به وسعت دامنه حرکت در ستون فقرات میشوند] و دیسکهای کمر [(disks) دیسک کمر ساختاری بالشتک مانند بین مهرههای ستون فقرات که به عنوان ضربه گیر عمل میکنند. دیسک کمر از دو بخش اصلی تشکیل شده است: یک لایه بیرونی فیبری و یک هسته ژلهای داخلی].
به دلایل و شرایط گوناگون فاصله ستون فقرات با نخاع کم میشود که منتج به باریک شدن کانال نخاع می گردد. بیشترین دلیل این اختلال در ارتباط با سن میباشد که عبارتست از
- استئوآرتروز تیز (Osteoarthritis) — این نوع آرتروز، آرتروز فرسایشی هم نامیده میشود. غضروف یا کارتیلاژ (cartilage) در انتهای استخوان مفصل فرسوده میشود. ایجاد آرتروز فرسایشی در ستون فقرات باعث کم شدن فاصله بین مهره ها میشود سطوح استخوانها با یکدیگر فرسایش پیدا میکنند. مفصل فاست و اطراف غضروف هم ملتهب و دردناک میشوند. این حالت باعث رشد استخوان به صورت خارمانند میشود که کانال نخاع را تنگ میکند.
- فرسوده شدن دیسک یا بالشتک — فرسودگی دیسک بر اثر پیری و سالخوردگی ایجاد میشود. دیسک کمر مانند یک بالشتک بین مهره ها قرار دارد و در اثر فرسودگی صاف شده و ورم میکند. پوشش بیرونی دیسک احتمالا پاره میشود و ژله درون مرکز دیسک خارج شده و روی طناب نخاع ریخته شده و باعث فشار بر طناب نخاع می شود و هرگز اصلاح نمیشود.
- ضخیم شدن غضروف ــ طناب نخاعی که نگهدارنده استخوانهای ستون فقرات است میتواند سخت و ضخیم شود که باعث کم شدن فاصله داخل کانال نخاعی و تحرکات عصبی و التهاب میشود.
علایم و نشانه ها متفاوت از محل درد میباشد
گردن و قسمت پایین پشت، معمولی ترین قسمت هایی هستند که ستون فقرات تحت تاثیر تنگی کانال نخاع قرار میگیرد. تنگی کانال نخاع در گردن می تواند باعث کلا مسی نس (Clumsiness) شود. کلمه کلامسی نس در زبان فارسی به معنی دست و پا چلفتی، بد ترکیب و زمخت ترجمه شده. کلامسی نس اختلال عصبی است که در اثر تنگ شدن نخاع در ناحیه گردن ایجاد میشود و باعث عدم حرکات ظریف بخصوص در انگشتان میشود. درد و ثابت شدن گردن یا شانه و بی حسّی، ضعف، مورمور در پا یا فقط ساق پا، بازو و دستها نتیجه تنگ شدن کانال نخاع در ناحیه گردن است. این ضایعه باعث عدم تعادل در راه رفتن میشود و زمانی که شدیدتر شود بر اعصاب مثانه، روده بزرگ، (دفع مدفوع و یا ناتوانی در دفع مدفوع) اثر می گذارد.
تنگ شدن کانال نخاع در قسمت پایین ستون فقرات که مهره های کمری یا لومبار [(lumbar) نامیده میشوند. (مهره های کمری، پنج قسمت از مهره های ستون فقرات میباشند که بین دوازدهمین مهره پشتی و استخوان خاجی قرار دارند)]. تنگ شدن کانال نخاع در قسمت پایین کمر بین افراد مسن تر از پنجاه (۵۰) سال بسیار معمول است. به هرحال تنگی کانال نخاع باعث درد و گرفتگی عضلات در ساق پا به خصوص زمان راه رفتن یا ایستادن به مدت طولانی میشود. البته گرفتگی عضلات با نشستن و راه رفتن همراه با خم شدن به طرف جلو بر طرف میشود. بی حسّی و مورمور در ساق پا یا باسن ممکن است اتفاق بیفتد. بعد از مدتی ممکن است یکی از پاها یا هر دو آنها دچار ضعف شوند. بعضی از افراد ممکن است قادر به راه رفتن عادی نباشند و نتوانند قسمت جلو کف پا را بلند کنند و مجبور باشند پا را روی زمین بکشند. چنانچه تنگ شدن کانال نخاع در ناحیه لومبار شدید شود تغییراتی در کار مثانه و دفع مدفوع پیش می آید.
آزمایشات، علایم و نشانه هایی که راهنمای معالجه می باشند
نشانه های تنگ شدن کانال نخاع ممکن است توسط تیم معالج از طریق مطالعه تاریخچه ی پزشکی افراد روشن شود و بر اساس آن آزمایشات فیزیکی انجام شود. سایر آزمایشات دیگر هم مورد نیاز است تا به تایید شناخت و تشخیص بیماری کمک کند این آزمایشات عبارتند از:
- عکسبرداری از ستون فقرات – عکسبرداری به تیم معالج اجازه میدهد که استخوانها و سایر اعضا در بدن را به بینند. عکسبرداری می تواند استخوان هایی را که خار دار شده باشند یا تغییراتی را که به علت کهولت روی مهره ها اتفاق افتاده یا هر تغییر دیگری مانند شکستگی را نشان میدهد.
- مگنتیک رزونانس ایمیجینگ (ام آر آی) (Magnetic resonance imaging (MRI یا تصویربرداری با تشدید مغناطیسی – آزمایش ام آر آی معمولا برای تشخیص تنگ شدن کانال نخاع به کار میرود. در آزمایش ام آر آی (MRI) مغناطیس قوی به کار میرود و امواج الکترومغناطیس تصویر از ستون فقرات را می گیرد و در نتیجه از بافتهای داخل ستون فقرات عکسبرداری میشود. به این ترتیب قسمتهای آسیب دیده در دیسکها، غضروفها و نقاطی که در ستون فقرات تحت فشار قرار گرفته اند نشان داده میشود.
- کامپیوترازید توموگرافی( سی تی) میلو گرام (Computerized tomography (CT – توموگرافی کامپیوتری یا (CT) یک روش تصویربرداری پزشکی است که از پرتوهای ایکس و کامپیوتر برای ایجاد تصاویر از داخل بدن استفاده میشود. سی تی برای گرفتن عکس از زوایای مختلف و تمام جزئیات با اشعه ایکس ترکیب میشود تا عکسها را تهیه کند.
میلوگرافی نوعی معاینه رادیوگرافی است که در آن از یک ماده حاجب برای آسیب شناسی نخاع استفاده میشود. برای این منظور ماده رنگی به ستون فقرات تزریق می شود و طرح کلی طناب نخاعی و اعصاب میتواند نشان دهنده فتق دیسک، استخوان خار شده و غده یا ورم میباشد.
- الکترومایوگرافی (ای ام جی) (Electromyography (EMG – این نوع آزمایش سلامتی عضلات و سلولهای عصبی که کنترل کننده آن عضلات هستند را مورد آزمایش قرار میدهد. سلولهای عصبی حرکتی یا “عصبهای حرکتی پیامهای حرکتی را از مغز و نخاع به عضلات و غدد منتقل میکنند و مسئول حرکت و عملکرد عضلات هستند. نتیجه ای که از دستگاه ای ام جی (EMG) به دست می آید عبارت است از نشان دادن تغییراتی که در عضلات صورت گرفته یا کار و عملیات اعصاب و یا مشکلاتی که اعصاب بر عضلات دارند. این اطلاعات از طریق انتقال سیگنال به دست می آید. انتقال سیگنالها با استفاده از انواع مختلف سیستم های ارتباطی مانند سیگنال های الکتریکی، نوری، امواج رادیویی یا سایر اشکال انرژی به دست می آید. ای ام جی (EMG) برای بررسی وضعیت ریشه اعصابی که احتمالا تحت فشار قرار گرفته اند به کار میرود. ای ام جی ممکن است اشکالات دیگری مانند نوروپاتی محیطی (peripheral neuropathy) را نشان دهد. نوروپاتی محیطی یعنی بیمار شدن اعصاب محیطی. اعصاب محیطی بخشی از سیستم عصبی هستند که پیام ها را از مغز و نخاع به بقیه بدن منتقل می کنند.
نوروپاتی محیطی (Peripheral neuropathy) به آسیب یا بیماری اعصاب محیطی اشاره دارد. اعصاب محیطی، بخشی از سیستم عصبی هستند که پیام ها را بین مغز و نخاع (سیستم عصبی مرکزی) و بقیه بدن منتقل می کنند. این آسیب می تواند منجر به اختلال در حس (کم و زیاد شدن حس) حرکت، عملکرد غدد ویا عملکرد اندام ها شود
انتخاب اولین معالجه
به طورکلّی اولین شانس یا انتخاب معالجه برای تنگی کانال نخاع در هر کجا که درد وجود داشته باشد: چه در گردن و چه در قسمت تحتانی پشت، معالجه ی بدون جرّاحی توصیه و اجرا میشود. پزشک متخصّص یک یا بیشتر از معالجات را توصیه میکند که عبارتند از:
ورزش و تراپی های فیزیکی ــ ورزش می تواند عضلات شکم و پشت را قوی تر کند. ضمنا فعّالیتهای فیزیکی به تحرّک و قوی بودن ستون فقرات کمک میکند. بعضی مداوا ها مانند گرما یا یخ، درد را کاهش داده و احتمالا باعث میشود که بتوانید به فعالیتهای بیشتر خود ادامه دهید.
داروها ــ داروهای نامبرده در زیر میتوانند درد را تسکین دهند که عبارتند از: استامینوفن (Acetaminophen, تایلنول (Tylenol) و مشتقات آن، یا نان استرویدال (nonsteroidal, داروهای ضد ورم مانند ایبوپروفن (ibuprofen, ادویل (Advil), موترین (Motrin IG) و مشتقات یا ناپروکسن سدیوم (naproxen sodium) الیو (Aleve) و مشتقات. بعضی از مطالعات نشان داده که بعضی از داروهای ضد افسردگی مانند آمی تریپتیلین (amitriptyline) یا دولوکستین (duloxetine) و گاباپنتین (gabapentin) یا پریگابامیر (pregabalin) درد های مربوط به تنگی نخاع را کاهش و تسکین میدهند.
چنانچه داروهای مسکّن به آن اندازه موثّر نبود که زندگی عادی روزانه خود را ادامه دهید، پزشک معالج شما جرّاحی را پیشنهاد میکند. آزمایش ام آر آی (MRI) و علایم درد گویای آنست که نخاع آسیب دیده است. اصولا جرّاحی زمانی پیشنهاد میشود که سلامتی شخص دچار پیچیدگی و مسائل جانبی شده باشد. این پیچیدگیها شامل ضعف و ناتوانی شدید یا از دست دادن مثانه و کنترل مدفوع شده باشد.
هدف از جرّاحی رها شدن از فشار روی طناب نخاع و اعصاب میباشد. معمولی ترین عمل جرّاحی لامینکتومی (laminectomy) یعنی برداشتن قسمتی از لامینا از یک یا بیشتر مهره های ستون فقرات میباشد. لامینا قسمتی از استخوان مهره است که سقف کانال نخاعی را تشکیل میدهد. لامینکتومی به منظور ایجاد فضای بیشتر در کانال نخاعی و کاهش فشار روی نخاع یا ریشه های عصبی انجام میشود. در بعضی موارد ممکن است جرّاح یک مهره را به مهره دیگر متّصل کند.
اکثر جرّاحی ها به کاهش درد و فعالیت بیشتر کمک میکنند. چنانچه پیش از جرّاحی عصب دچار صدمه شدید شده باشد احتمال دارد که درد و بی حسّی ادامه داشته باشد و حتی بیشتر شود. جرّاحی توام با خطر است. بدترین اشکال جرّاحی تنگی نخاع ایجاد شکاف در پوشش یا غشای طناب نخاعی است. عفونت و لخته شدن خون ممکن است اتفاق بیفتد. ضمنا در حالی که شما داوطلبانه مایل به جراحی هستید سایر گرفتاریهای مربوط به سلامتی بدن ممکن است جرّاحی را پیچیده و ناموفق کند.